Obserwatorium Teide - teleskopy, które patrzą w Słońce

Większość obserwatoriów zwiedza się po zmroku, bo wtedy pracują teleskopy. Na grzbiecie Izaña jest odwrotnie. Najważniejszym obiektem badań jest tu Słońce, więc wycieczka z przewodnikiem po Obserwatorium Teide odbywa się w pełnym świetle dnia, a gwiazdy pojawiają się w niej najwyżej na zdjęciach rozwieszonych pod kopułą.

Droga do obserwatorium prowadzi grzbietem wyspy, a ostatni odcinek biegnie wśród niskich krzewów. Tuż przed bramą stoi punkt widokowy Mirador de Izaña. Na zachodzie, za polem małych stożków wulkanicznych, wznosi się Teide, oddalony stąd o kilkanaście kilometrów.

Grzbiet, na którym spotykają się trzy gminy

Obserwatorium stoi na wysokości 2390 m, dokładnie tam, gdzie zbiegają się granice gmin La Orotava, Fasnia i Güímar. Pierwszy teleskop postawił tu w 1964 roku Uniwersytet w Bordeaux. Służył do badania światła zodiakalnego, czyli słabej poświaty rozproszonej na pyle między planetami. Od tamtej pory na grzbiecie wyrosło kilkadziesiąt kopuł i wież, widocznych z daleka jako biały rząd na tle nieba.

Te budynki nie należą do jednego właściciela. W 1979 roku Hiszpania, Dania, Szwecja i Wielka Brytania podpisały porozumienie o współpracy w astrofizyce, a w 1983 roku dołączyły do niego Niemcy. Na jego mocy uczelnia lub instytut z dowolnego kraju-sygnatariusza może postawić na Teneryfie albo na La Palmie własny teleskop. Hiszpania daje miejsce, a w zamian co najmniej 20% czasu obserwacyjnego każdego instrumentu przypada hiszpańskim naukowcom. Według raportu komitetu naukowego obu obserwatoriów z 2017 roku swoje instrumenty prowadziło na nich ponad 75 instytucji z 25 krajów.

Całością zarządza Instituto de Astrofísica de Canarias (IAC) z siedzibą w La Lagunie. Duża kopuła na środku tej panoramy kryje Telescopio Carlos Sánchez, a wieże w tle należą już do teleskopów słonecznych.

Drugie obserwatorium IAC, Roque de los Muchachos, leży na La Palmie i ma Gran Telescopio Canarias z lustrem o średnicy 10,4 m. Teide dostał inną rolę. IAC tłumaczy ją położeniem wyspy mniej więcej w połowie drogi między obserwatoriami słonecznymi wschodu i zachodu oraz bardzo dobrą jakością nieba. Dlatego obserwatorium zajmuje się przede wszystkim Słońcem i według IAC skupia najlepsze europejskie teleskopy słoneczne.

Wieże wyższe niż kopuły

Zwiedzanie w dniu wycieczki zaczęło się na zewnątrz, pod wieżami teleskopów słonecznych. Do centrum dla odwiedzających, które IAC urządził w pustej kopule po dawnym teleskopie, grupa weszła dopiero w połowie, na prezentację o pracy obserwatorium i o Słońcu. Grupy dzieli się według języka i każda przechodzi te same punkty o innej porze, więc nie wchodzą sobie w drogę.

Wysoka prostokątna wieża po lewej należy do GREGOR-a, teleskopu z lustrem o średnicy 1,5 m. Zbudowało go niemieckie konsorcjum z udziałem Instytutu Maxa Plancka i to największy teleskop słoneczny w Europie. Pozwala rozróżnić na powierzchni Słońca szczegóły o wielkości zaledwie 70 km.

Izaña ma też swoje miejsce w historii nauki. W 1979 roku badacze z IAC i Uniwersytetu w Birmingham wykazali tu, że Słońce drga w całości, w rytmie około pięciu minut. Z tego odkrycia narodziła się heliosejsmologia, czyli badanie wnętrza gwiazdy przez jej drgania, podobnie jak sejsmolodzy badają wnętrze Ziemi przez trzęsienia.

Przed białą piramidą stoi przenośny teleskop słoneczny. Przez takie teleskopy uczestnicy wycieczki sami patrzą na Słońce.

Piramida nosi imię Van der Raaya i należy do Laboratorio Solar. Mieści przyrządy do badania drgań Słońca, w tym Mark-I Uniwersytetu w Birmingham, który trafił do obserwatorium w 1976 roku. W 1981 roku dane z Mark-I połączono z pomiarami podobnego przyrządu na Hawajach. Gdy na Teneryfie zapadał zmrok, na Haleakali był jeszcze dzień, więc po raz pierwszy uzyskano obserwacje Słońca bez przerwy na noc. Z tego pomysłu wyrosły światowe sieci obserwacji, a Laboratorio Solar prowadzi pomiary nieprzerwanie od 1983 roku.

Kopuły, które otwierają się nocą

Część teleskopów w Izañi pracuje nocą. Jednym z nich jest Optical Ground Station Europejskiej Agencji Kosmicznej. Jej kopuła stoi obok Teide widocznego na horyzoncie.

Stacja ma teleskop o średnicy 1 m i działa od połowy lat 90. Zbudowano ją do testowania łączności laserowej z satelitami. W 2001 roku nawiązano stąd połączenie laserowe z satelitą ARTEMIS, według IAC pierwsze na świecie stabilne łącze optyczne między Ziemią a satelitą. Od tego samego roku stacja wyszukuje też kosmiczne śmieci na orbicie geostacjonarnej. Tablica przy kopule dopisuje do jej zadań jeszcze teleportację kwantową.

Ścieżka między kopułami prowadzi dalej na wschód. W głębi, za białymi kopułami, stoi czerwona konstrukcja bez żadnej obudowy. To jeden z teleskopów ASTRI włoskiego instytutu INAF. Na grzbiecie ma ich stanąć dziewięć, a każdy zbiera światło lustrem o średnicy 4,3 m, złożonym z 18 sześciokątnych segmentów. Teleskopy nie patrzą bezpośrednio na promieniowanie gamma. Rejestrują krótkie błyski światła, które powstają wysoko w atmosferze, gdy promień gamma wywoła lawinę cząstek. Pierwszy teleskop zamontowano w 2022 roku, a całą sieć steruje się zdalnie, także z Włoch.

Pod kopułą IAC-80

Najciekawsza część wycieczki to wejście do teleskopu. Grupa wchodzi do budynku IAC-80, który stoi na zboczu z Teide na horyzoncie.

IAC-80 ma lustro o średnicy 82 cm i jest pierwszym teleskopem tej klasy zaprojektowanym i zbudowanym w całości w Hiszpanii. Prace nad nim IAC rozpoczął w 1980 roku, a na Izañi zamontowano go w 1991 roku. Zamiast zamkniętej tuby, kojarzonej z teleskopem, pod kopułą stoi niebieska stalowa konstrukcja oplątana kablami, z kratownicą sięgającą prawie pod sufit.

To właśnie ten teleskop ma na koncie jedno z odkryć, z których obserwatorium jest najbardziej znane. W styczniu 1994 roku na zdjęciach gromady Plejad wykonanych IAC-80 zespół z IAC wypatrzył słaby obiekt. Po dalszych obserwacjach okazał się pierwszym potwierdzonym brązowym karłem, czyli ciałem za lekkim, żeby świecić jak gwiazda, i za ciężkim jak na planetę. Odkrycie ogłoszono w 1995 roku w „Nature”, a obiekt dostał nazwę Teide 1, od obserwatorium.

Wokół teleskopu biegnie galeria z barierką, a na ścianach wiszą zdjęcia nieba.

Po wyjściu z kopuły Teide stoi tam, gdzie rano, nad Las Cañadas. Jego nazwę nosi jednak już nie tylko góra. Nosi ją obserwatorium na grzbiecie Izaña i brązowy karzeł w Plejadach, którego pierwszy raz zobaczono właśnie stąd.

Informacje praktyczne

Obserwatorium leży poza zasięgiem autobusów. Najbliższy przystanek TITSA, linii 348 z jednym kursem dziennie, jest prawie 4 km dalej, więc dojeżdża się samochodem albo transportem organizatora wycieczki. Do bramy prowadzi droga TF-514, która odbija od TF-24 na jej 37. kilometrze.

Obserwatorium stoi na wysokości około 2400 m. Tlenu jest tu mniej, a po obserwatorium chodzi się pieszo żwirowymi ścieżkami, dlatego organizator nie poleca wizyty osobom z anemią, chorobami serca czy problemami z oddychaniem, a w razie wątpliwości radzi zapytać lekarza. Na miejscu nie ma pomocy medycznej, a do najbliższego szpitala jest około półtorej godziny jazdy. Słońce na tej wysokości mocno pali, więc przydają się czapka, okulary i krem z filtrem. Warto mieć też ciepłą bluzę, bo pod kopułami bywa chłodno, i wygodne buty zamiast sandałów. Zimą wycieczki bywają niespodziewanie odwoływane z powodu śniegu, lodu albo osuwisk na drodze.

Stan na październik 2026: wizyty z przewodnikiem rezerwuje się na stronie Volcano Teide. Bilety kosztują od 21 €, dzieci w wieku 8-16 lat wchodzą bezpłatnie, a młodszych dzieci się nie przyjmuje. Wycieczki prowadzone są po hiszpańsku, angielsku, francusku i niemiecku, a godzinę wyznacza się przy rezerwacji. Przy bramie obserwatorium trzeba być co najmniej 30 minut przed startem, z potwierdzeniem rezerwacji. Najlepiej sprawdzić aktualne warunki przed wyjazdem.

Nocną stronę tego samego nieba opisuje wpis o wycieczce Stargazing - Teide by Night, a cały masyw i park narodowy - artykuł El Teide - dach Teneryfy.